Αναγνώστες

Τετάρτη, 16 Αυγούστου 2017

Επειδή η ιστορία έχει την τάση να επαναλαμβάνεται.....

Διαπιστώσεις και προβληματισμοί από την πρόσφατη δασική πυρκαγιά




Πέρασε  μια βδομάδα από την καταστροφική πυρκαγιά που κατέκαψε μεγάλη έκταση (σχεδόν το 1/10) του νησιού των Κυθήρων. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της έκτασης καλυπτόταν από φρύγανα και μακία βλάστηση, αλλά κάηκαν και αρκετά αλσύλλια πεύκων ( Pinus halepensis, Pinus pinea ) τα πρώτα φυτεμένα πριν 50 περίπου χρόνια, τα δεύτερα αυτοφυή, μικροί κυπαρισσώνες, και αγροτικές καλλιέργειες και μελισσοκομεία. Παράλληλα κινδύνευσαν οικισμοί ολόκληροι και η φωτιά μπήκε στις αυλές των σπιτιών σε κάποιους από αυτούς.


Κινδύνευσαν σοβαρά τρία σπάνια είδη χλωρίδας το Polygala helenae ( στενότοπο ενδημικό βλ. http://floracytherea.blogspot.gr/2012/10/blog-post_16.html), το Cyclamen repandum ssp peloponnesiacum (δεν αναφέρεται στους καταλόγους χλωρίδας του νησιού, πρώτη αναφορά στο παρόν ιστολόγιο: http://floracytherea.blogspot.gr/2011/03/blog-post_31.html) και το Limonium aphroditae.


Limonium aphroditae

Αν ο αέρας φύσαγε από λίγο διαφορετική κατεύθυνση θα είχε καεί ο ένας εκ των δύο μικρών πληθυσμών Polygala helenae, που υπάρχουν στο νησί και η πιθανότητα ολοκληρωτικής εξαφάνισης του θα μεγάλωνε δραματικά.
Αν ο αέρας φύσαγε από λίγο διαφορετική κατεύθυνση θα είχε κάψει το βιότοπο του μοναδικού στο νησί ανοιξιάτικου κυκλάμινου με κίνδυνο και αυτό να εκλείψει από το νησί μας.

Cyclamen repandum ssp peloponnesiacum 

Αυτή τη φορά τα τρία αυτά είδη γλύτωσαν. Σώθηκαν,... από καθαρή τύχη. Άλλα είδη εξ ίσου σπάνια και πολύτιμα έχουν εκλείψει εξ αιτίας των καταστροφικών δασικών πυρκαγιών, που είναι τόσο συχνές στο νησί και στη Μεσόγειο γενικότερα.
Το ζήτημα της αξίας της διατήρησης της βιοποικιλότητας έχει εκτενώς συζητηθεί σε όλο τον κόσμο. Η μικρή τοπική μας κοινωνία ίσως χρειάζεται περισσότερη ενημέρωση σχετικά και αυτός είναι ένας από τους ρόλους που φιλοδοξεί να έχει το παρόν ιστολόγιο.


Στην παρούσα κατάσταση όμως είναι ακόμα πιο επιτακτική η ανάγκη να εξετάσουμε τη συμπεριφορά μας πριν και κατά τη διάρκεια της πυρκαγιάς όχι για να κρίνουμε ή να αναζητήσουμε ευθύνες αλλά για να είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι την επόμενη φορά. Και είναι ακόμα πιο αναγκαίο να εξετάσουμε τις ενέργειες μας μετά τη φωτιά, έτσι ώστε να μην προκαλέσουμε ακόμα μεγαλύτερη ζημιά στην ήδη πληγωμένη φύση.



Πριν τη φωτιά....

  1. Έγιναν ασκήσεις ετοιμότητας στις οποίες να συμμετέχουν οι δυνάμεις του ΠΚ Κυθήρων, η πολιτική προστασία του Δήμου Κυθήρων και η πιστοποιημένη ομάδα εθελοντών;;; Αν έγιναν, δημοσιοποιήθηκαν τα αποτελέσματα και ενημερώθηκε ο κόσμος για αυτά;
  2. Ο εξοπλισμός του πυροσβεστικού κλιμακίου είχε επαρκώς ελεγχθεί για βλάβες και αυτές είχαν επιδιορθωθεί;
  3. Οι δεξαμενές νερού σε διάφορα σημεία του νησιού ήταν γεμάτες;
  4. Υπήρξε καθοδήγηση από τις αρμόδιες αρχές προς τους κατοίκους για μέτρα προφύλαξης (καθαρισμούς κλπ) στην περιοχή γύρω από το σπίτια; Οι κάτοικοι ήταν ενήμεροι για το πως πρέπει να αντιδράσουν σε περίπτωση φυσικής καταστροφής;
  5. Υπήρχε στην Αρμόδια Αρχή Πολιτικής Προστασίας γραπτή κατάσταση έμπειρων κατοίκων οι οποίοι θα μπορούσαν κατά περιοχή να συνδράμουν τις δυνάμεις της Πυροσβεστικής;



Κατά τη διάρκεια της φωτιάς....


  1. Είχαν όλα τα πυροσβεστικά οχήματα πλήρη και ελεγμένο εξοπλισμό που λειτουργούσε άριστα;
  2. Γνώριζαν οι δυνάμεις κατάσβεσης το ανάγλυφο, τους τυχόν αγροτικούς δρόμους, τις ιδιαιτερότητες του τοπίου και της βλάστησης έτσι ώστε να μεγιστοποιήσουν τα αποτελέσματα της, ηρωικής δεν υπάρχει αμφιβολία, προσπάθειας τους; Εάν τυχόν δεν είχαν αυτές τις γνώσεις υπήρξε συγκροτημένος μηχανισμός από το αρμόδιο συντονιστικό όργανο πολιτικής προστασίας να τους συντρέξει;
  3. Είναι σωστό και λογικό να απαγορεύεται η πρόσβαση σε ιδιώτες που πάνε απλώς να χαζέψουν τη φωτιά. Μήπως όμως ανάμεσα σε αυτούς υπήρχαν και ντόπιοι έμπειροι πολίτες που μπορούσαν πραγματικά να βοηθήσουν με διάφορους τρόπους και αυτό τους απαγορεύτηκε;!!
  4. Η συνεννόηση μεταξύ των αρμοδίων αρχών τοπικών και περιφερειακών ήταν επαρκής και συντονισμένη;
  5. Μήπως επαναπαυτήκαμε στη ιδέα ότι τα εναέρια μέσα θα σβήσουν τη φωτιά; Τι θα είχε γίνει στα Πιτσινιάνικα αν οι κάτοικοι δεν είχαν αναλάβει με δικά τους μέσα την αναχαίτιση της φωτιάς; Στα τοπικά και διαδικτυακά καφενεία άνθρωποι με μεγάλη εμπειρία στις συχνές δασικές πυρκαγιές που έχει αντιμετωπίσει το νησί μας ρωτούν, πως είναι δυνατόν να μην μπορεί να αναχαιτιστεί μια φωτιά, που διέσχισε δύο τρεις φορές ασφαλτοστρωμένους δρόμους; Τι νόημα έχουν οι ζώνες πυρασφάλειας αν δεν μπορούμε να σταματήσουμε τη φωτιά σε άσφαλτο πλάτους 6μ;

    Η φωτιά έφτασε έξω από τα σπίτια στα Πιτσινιάνικα. Ευτυχώς οι κάτοικοι αντέδρασαν αποτελεσματικά. Θέα από τα Κοντολιάνικα.




    Μετά τη φωτιά....


    1. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι η αναγεννητική δύναμη του μεγαλύτερου ποσοστού των ειδών που κάηκαν είναι μεγάλη.
    2. Με την πρώτη βροχή οι περισσότερες καμένες περιοχές θα πρασινίσουν. Μικρές πόες και βολβώδη φυτά θα ανακάμψουν πλήρως σε δύο χρόνια. Τα δασύλλια θα χρειαστούν περισσότερο χρόνο αλλά και αυτά θα αναδασωθούν φυσικά, αν προστατευτούν από εξωτερικές παρεμβάσεις. Στην περιοχή των Μυρτιδίων όπου πολλά πευκάκια ήταν κάτω από 20 χρονών ( η περιοχή είχε ξανακαεί στο πρόσφατο παρελθόν ) η κατάσταση είναι πιο σύνθετη και θα χρειαστεί ειδικός σχεδιασμός. Ειδική αντιμετώπιση χρειάζεται και ο κέδρος ( Juniperus phoenicia) που αναγεννάται πολύ δύσκολα αν και τα άτομα τα οποία κάηκαν στην πρόσφατη πυρκαγιά ήταν σχετικά λίγα. Η μεγάλη καταστροφή του σχεδόν αμιγούς κεδροδάσους έχει γίνει σε προηγούμενη πυρκαγιά.

    Η περιοχή γύρω από το προσκύνημα της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας

    3. Η επιστημονική άποψη αλλά και η καθημερινή παρατήρηση μας λένε ότι κατά κανόνα η ανθρώπινη παρέμβαση στα οικοσυστήματα που έχουν υποβαθμιστεί λόγω πυρκαγιάς δεν είναι πάντα συμβατή με τις ανάγκες τους.
    4. Μεγαλύτερος εχθρός της βλάστησης που προσπαθεί να ανακάμψει είναι η ανεξέλεγκτη βόσκηση! Οι αρμόδιες αρχές θα πρέπει να λάβουν τα προβλεπόμενα από το νόμο μέτρα ώστε οι καμένες περιοχές να προστατευθούν από “άγρια” ή μη κατσίκια και πρόβατα. Κάτι που μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει. Παρατηρήστε τι συμβαίνει στην καμένη περιοχή της Αγίας Μόνης, ένα μόλις χρόνο μετά τη μεγάλη πυρκαγιά και μέχρι σήμερα!



    "Άγρια";; κατσίκια βόσκουν ανενόχλητα στις καμμένες περιοχές γύρω από την Αγία Μόνη

    5. Η τυχόν υλοτόμηση των καμένων κορμών θα πρέπει να γίνει το δυνατό συντομότερα ώστε να μην καταστραφούν τα νεαρά φυντάνια.

    Ο μικρός κυπαρισσώνας στο δρόμο προς Πιτσινάδες

    6. Πέρα από τις αποζημιώσεις που θα πρέπει να αποδοθούν στους δικαιούχους εγείρεται θέμα ισχύος των δασικών χαρτών και των χαρακτηρισμών που αυτοί περιέχουν,αφού η φωτιά αποκάλυψε συνάμπελα, αναβαθμίδες και άλλα σημεία ανθρώπινης δραστηριότητας και δίκαιο είναι να τροποποιηθούν ανάλογα οι χαρακτηρισμοί των εκτάσεων αυτών.

    Αραίοι και στο βάθος Σκληρή

    7. Σχεδιασμοί για αναδασώσεις και αντιπλημμυρικά έργα θα πρέπει να γίνουν πολύ προσεκτικά καθώς ειδικοί επιστήμονες επιμένουν ότι συχνά τέτοιες ενέργειες φέρνουν αντίθετα από τα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Οι μεγάλες μπουλντόζες του στρατού έφτασαν στα Κύθηρα την τρίτη ή τέταρτη μέρα της πυρκαγιάς. Δεν γνωρίζω κατά πόσο βοήθησαν στον περιορισμό της φωτιάς ούτε εάν προχώρησαν σε διάνοιξη ζωνών πυρασφάλειας. Θα ήταν ίσως χρήσιμο να ενημερωθεί ο κόσμος τι ακριβώς πρόκειται να γίνει στη συνέχεια και βάσει ποίου σχεδιασμού θα γίνει. Επειδή στο συγκεκριμένο θέμα ενδέχεται να υπάρχει και σχετικό οικονομικό όφελος για τοπικούς και περιφερειακούς παράγοντες καλό θα ήταν να υπάρξει απόλυτη διαφάνεια, ενημέρωση και επιστημονική τεκμηρίωση της αναγκαιότητας των έργων που θα προγραμματιστούν.

    Η περιοχή γύρω από το Προσκύνημα της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας που είχε ξανακαεί πριν 20 περιπου χρόνια

    Προς Άγιο Πέτρο στους Αραίους






         

Δευτέρα, 12 Ιουνίου 2017

Ασφόδελος

Asphodelus L.

Asphodelaceae / Liliaceae


Το γένος περιλαμβάνει δεκαεπτά είδη πολυετών φυτών αυτοφυών στη δυτική, κεντρική και νότια Ευρώπη. Πολλά από αυτά έχουν εξαπλωθεί σε όλον τον κόσμο σαν επιγενή.

Οι θεραπευτικές ιδιότητες του φυτού εκθειάζονται από την αρχαιότητα. Από την εποχή του Ιπποκράτη έως και σήμερα η λαϊκή ιατρική θεωρεί ότι παρασκευάσματα από τις ρίζες και τα φύλλα του φυτού έχουν διουρητική, αποχρεμπτική, καρδιοτονωτική και εμετική δράση ενώ σαν αλοιφή ή κατάπλασμα θεωρείται ότι θεραπεύουν φλεγμονές και έλκη του δέρματος και των βλενογόννων, την τριχόπτωση, τους πόνους στα αυτιά και τα μάτια. Ιδιαίτερα εκτιμάται ο ασφόδελος από τον Διοσκουρίδη που τον θεωρεί κυριολεκτικά πανάκεια για όλες τις ασθένειες.

Asphodelus fistulosus L.




Οι κόνδυλοι του φυτού αφού κορνιοτοποιηθούν και αναμειχθούν με κρύο νερό δίνουν ισχυρή κόλλα που χρησιμοποιείται στη βιβλιοδεσία και την υποδηματοποιία (Grieve, A Modern Herbal, Penguin, 1984) καθώς επίσης και κίτρινη βαφή.(Upholf.J.C.Th. Dictionary of Economic Plants, Weinheim, 1959)




Οι Αρχαίοι Ελληνες συνέδεσαν το φυτό με τον Αδη και τους νεκρούς. Ισως το γεγονός ότι το υπόγειο τμήμα του φυτού, οι κονδυλώδεις ρίζες οι οποίες είναι μεν βρώσιμες (λόγω της υψηλής περιεκτικότητας σε άμυλο) αλλά θεωρούνται δεύτερης ποιότητας τροφή, κατάλληλη για τους φτωχούς ή ελάχιστη προσφορά στους νεκρούς οδήγησε τους αρχαίους έλληνες στο να φυτεύουν ασφόδελους κοντά στους τάφους. Η Περσεφόνη εμφανίζεται με στεφάνι από ασφόδελους στα μαλλιά και το φυτό σε πολλές περιπτώσεις συμβολίζει τη λησμονιά του θανάτου.

Στον Όμηρο αναφέρεται..., “Ασφοδελός Λειμών” το λιβάδι με τους ασφόδελους σαν το τελικό καταφύγιο των ψυχών των κοινών θνητών.
Πέρασαν το ρέμα του Ωκεανού και τη Λευκή Πέτρα,
πέρασαν τις πύλες του ήλιου και τον κόσμο των ονείρων, κι έσωσαν
γρήγορα στ᾽ Ασφοδελό Λιβάδι, όπου κατοικούν οι ψυχές...

Ομήρου Οδύσσεια Ω
Μετάφραση Γιώργος Σεφέρης
Θεωρείται σπουδαίο μελισσοτροφικό φυτό αφού η πρώιμη ανθοφορία του βοηθά τις μέλισσες να δυναμώσουν έως ότου αρχίσουν οι μεγάλες ανθοφορίες της άνοιξης. Η γύρη που παράγεται την εποχή που επικρατεί η ανθοφορία του ασφόδελου έχει έντονο πορτοκαλοκόκκινο χρώμα.


















Από αισθητική άποψη, ενώ το άνθος του φυτού είναι υπέροχο από κοντά, η συνολική εντύπωση που δίνει το φυτό με το ακαθόριστα χλωμό, ωχρόλευκο ως καφετί χρώμα και τα στελέχη που ορθώνονται σαν αποστεωμένα χέρια, δεν είναι ιδιαίτερα ευχάριστη.

ἂς μὴ μᾶς ξεχάσουν, τὶς ἀδύναμες ψυχὲς μέσα στ᾿ ἀσφοδίλια,
ἂς γυρίσουν πρὸς τὸ ἔρεβος τὰ κεφάλια τῶν θυμάτων:
Ἐμεῖς ποὺ τίποτε δὲν εἴχαμε θὰ τοὺς διδάξουμε τὴ γαλήνη.

Δεκέμβρης 1933 - Δεκέμβρης 1934

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ Μυθιστόρημα

Στα Κύθηρα έχω συναντήσει τρία είδη:Το είδος Asphodelus ramosus L., (ασπέρδουκλας), το είδος asphodelus fistulosus και τέλος το είδος asphodelus luteus (asphdodeline lutea). Το τελευταίο είναι αρκετά σπάνιο στα Κύθηρα. Έως σήμερα έχω συναντήσει ένα πληθυσμό στο βόρειο μέρος του νησιού).



Asphodeline lutea (L.) Rchb.

Κοινές ονομασίες του φυτού asphodelus aestivus στα Κύθηρα* και σε άλλα μέρη της Ελλάδας είναι: ασπέρδουκλας, και ασπέρδουγκλας (Ιόνια Νησιά), σποδρίλι (Χίος), ασφέλταρος (Τήνος), σπερδούκλα (Λακωνία), σφεντιλιά (Κρήτη), σφούρδουκλας (Ρόδος) κ.α.

*Η πληροφορία ότι κοινή ονομασία του είναι άρβυκας ή άρθηκας προφανώς οφείλεται σε σύγχυση με το φυτό ferula communis το οποίο ονομάζεται έτσι στα Κύθηρα και αλλού.


Οι παλιοί γεωργοί του νησιού των Κυθήρων προέβλεπαν τον καιρό του επόμενου χειμώνα παρατηρώντας το στέλεχος του ασπέρδουκλα. Ίσιο και ψηλό σήμαινε “καλοχρονέα” δηλ. ήπιο καιρό και άφθονη παραγωγή. Στραβό και όχι αρκετά ψηλό στέλεχος σήμαινε κακοκαιρία και φτωχή καρποφορία.


Ως προς την ετυμολογία του ομηρικού επιθέτου ασφοδελός και του ουσιαστικού ασφόδελος οι απόψεις των ειδικών διίστανται. Μία εκδοχή είναι ότι πρόκειται για προελληνική λέξη. ( Ν.Π.Ανδριώτης, 1953)
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη που θέλει τη λέξη να προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό σποδός=στάχτη, τέφρα, με προσθήκη του αρχικού α- και της κατάληξης -ελος. (www. heterophoton.blogspot.gr )


Σάββατο, 27 Μαΐου 2017

Ελληνικό Κύμινο...

Hellenocarum multiflorum (Sm.) H.Wolff 1927

Carum multiflorum (Sm.) Boiss.

 Syn. Athamanta multiflora Sm.

Apiaceae/Umbelliferae



Σε παλαιότερη ταξινόμηση το φυτό που παρουσιάζω εδώ ανήκε στο γένος Carum L. στο οποίο ανήκουν περίπου είκοσι είδη με γνωστότερο το Carum carvi, το άγριο κύμινο, και είναι γνωστό ήδη από τον Διοσκουρίδη. Το φυτό υπό συζήτηση ονομάζεται σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες κύμινο γκρέκο ή κύμινο της Ελλάδας, οπότε συμπεραίνω ότι, όταν το 1927 ο Wolff ταξινόμησε ορισμένα είδη σε διαφορετικά γένη, το συγκεκριμένο φυτό ονομάστηκε hellenocarum.

Στο γένος hellenocarum το οποίο η σύγχρονη ταξινομία ξεχώρισε από το γένος carum ανήκουν επί του παρόντος τέσσερα είδη. Η επιστημονική έρευνα στα είδη της οικογένειας των σκιαδοφόρων συνεχίζεται αλλά το όνομα το οποίο φαίνεται να επικρατεί σαν ορθότερο είναι αυτό.


Το hellenocarum multiflorum εξαπλώνεται από την Αλβανία, την Ελλάδα, την Τουρκία έως το Ιράκ. Είναι φυτό βραχόφιλο,αρέσκεται να φυτρώνει στις σχισμές ασβεστολιθικών βράχων σε ηλιόλουστες τοποθεσίες σε υψόμετρα 200 έως 2000μ.


Είναι πολυετές φυτό του οποίου οι βλαστοί μπορεί να φτάσουν τα 50 εκ. Την εποχή της ανθοφορίας τα φύλλα της βάσης είναι σχεδόν εντελώς ξερά.

Το βασικό συνθετικό του ονόματος carum έχει μάλλον αμφιλεγόμενη ετυμολογία καθώς αρκετοί συγγραφείς θεωρούν ότι προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό κάρον ή κάρος = κύμινο και το συνδέουν με τη χρήση του ονόματος από τον Διοσκουρίδη: “κάρος σπερμάτιον εστί γνώριμον..... αναλογούν ανίσω” Διοσκ. 3.66.
Κατά τον Πλίνιο το όνομα συνδέεται με την περιοχή Καρία της Μικράς Ασίας τόπο προέλευσης του κύμινου κατά τους αρχαίους χρόνους.

Το χαρακτηριστικό επίθετο, multiflorum προέρχεται από τα λατινικά multi + florus-a-um = πολυανθής

Στα Κύθηρα βρήκα το φυτό στις σχισμές βράχων στο βουνό της Αγίας Ελέσσας και σε όλους τους γκρεμούς στα νότια του νησιού.  

Δευτέρα, 28 Νοεμβρίου 2016

Gymnopus brassicolens

Gymnopus brassicolens (Romagn.) Antonin &Noordel.

Syn. Micromphale brassicolens (Romagn.)P.D.Orton
Syn. Marasmius brassicolens Romagn , Collybia brassicolens

Marasmiaceae




Αρκετά συνηθισμένο, μικρό σχετικά μανιτάρι (διάμετρος καπέλλου 15-40 mm) και χαρακτηριστική μυρωδιά σκόρδου ή πολυκαιρισμένου λάχανου. Η καρποφορία του αρχίζει από τις αρχές του φθινοπώρου έως τον Ιανουάριο στα νότια, σε δάση κωνοφόρων ή πλατύφυλλων. Στα Κύθηρα το βρήκα σε πυκνές συστάδες στα μικρά πευκοδάση του νησιού σε σαπισμένη φυτική ύλη κάτω από πρίνους (quercus coccifera).




Το γένος gymnopus περιλαμβάνει περίπου 300 είδη, μεταξύ των οποίων και το είδος gymnopus dryophilus το οποίο θεωρείται βρώσιμο αν και όχι ιδιαίτερης διατροφικής αξίας.



Πολλά από τα είδη που σήμερα θεωρείται ότι ανήκουν στο γένος είχαν αρχικά ταξινομηθεί σε άλλα γένη εξ ου και τα πολλά συνώνυμα.

Το όνομα του γένους προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις γυμνός και πους-ποδός ενώ το χαρακτηριστικό επίθετο του είδους από το λατινικό brassica = λάχανο και την κατάληξη -olens = με οσμή.


Σάββατο, 26 Νοεμβρίου 2016

Υοσκύαμος ο λευκός

Hyoscyamus albus L.
Syn. Hyoscyamus varians Vis, Hyoscyamus major Mill., Hyoscyamus aureus sensu Gouan,non L.

Solanaceae


Δίσκιαμος Αδύσκαμος





Μονοετές ή διετές φυτό με τριχωτά φύλλα και βαριά μυρωδιά. Φτάνει σε ύψος τα 40-50 εκ. Ανθίζει από τα τέλη Μαρτίου έως τον Ιούνιο σε βραχώδεις τοποθεσίες, χερσότοπους, ερείπια. 



Αρχικά ιθαγενές στην Ευρασία έχει πια εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο. Όλα τα είδη του γένους είναι τοξικά και πολύ επικίνδυνα αν καταναλωθούν ανεπεξέργαστα. Περιέχουν τρία ισχυρά αλκαλοειδή με φαρμακευτικές ιδιότητες, την ατροπίνη, την υοσκυαμίνη, και την σκοπολαμίνη που χρησιμοποιούνται στη φαρμακοβιομηχανία μετά από ειδική επεξεργασία. Είναι καταπραυντικά, αντισπασμωδικά και παυσίπονα.
Ήδη από την αρχαιότητα οι φαρμακευτικές ιδιότητες του υοσκύαμου ήταν γνωστές. Ο Διοσκουρίδης περιγράφει τρία είδη (hyoscyamus niger, hyoscyamus aureus και hyoscyamus albus και προτιμά το τρίτο είδος γιατί θεωρεί ότι έχει ηπιότερη δράση. Χρησιμοποιεί διάφορα παρασκευάσματα από τα φύλλα και τους σπόρους και τη ρίζα για να ανακουφίσει τον πονόδοντο (χρήση που συναντούμε στα χρόνια μας στη λαική ιατρική της Κρήτης), τις φλεγμονές των ματιών και γενικά σαν παυσίπονα.
....στι δὲ αὐτοῦ διαφορὰ τρισσή· ὁ μὲν γὰρ ἄνθη ὑποπόρφυρα φέρει, φύλλα μίλακι ὅμοια, σπέρμα μέλαν καὶ τοὺς κυτίνους σκληροὺς καὶ ἀκανθώδεις, ὁ δέ τις ἄνθη μηλινοειδῆ, φύλλα καὶ λοβοὺς ἁπαλώτερα, σπέρμα δὲ ὑπόξανθον ὥσπερ ἐρύσιμον. ἀμφότεροι δὲ οὗτοι μανιώδεις ὑπάρχουσι καὶ καρωτικοί, δύσχρηστοι. εὔχρηστος δὲ εἰς θεραπείαν ἠπιώτατος ὢν ὁ τρίτος, λιπαρὸς καὶ ἁπαλὸς καὶ χνοώδης, ἄνθη λευκὰ ἔχων καὶ τὸ σπέρμα λευκόν· φύεται παρὰ θαλάττῃ καὶ ἐν ἐρειπίοις. Χρηστέον οὖν ἐστι τῷ λευκῷ· εἰ δὲ μὴ παρείη οὗτος, χρῆσθαι δεῖ τῷ ξανθῷ, τὸν δὲ μέλανα ἀποδοκιμάζειν ὡς χείριστον. (4.68)







Το όνομα προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις υς -υός = χοίρος και κύαμος= κουκί, επειδή κατά μία παράδοση τα γουρούνια μπορούν να φάνε το φυτό χωρίς να δηλητηριαστούν .  

Σάββατο, 24 Σεπτεμβρίου 2016

Ανθεμίδα στο γυαλό

Anthemis rigida Boiss ex Heldrsubsp.liguliflora (Halacsy) Greuter

Syn. Anthemis pusilla Greuter subsp. liguliflora (Halacsy) W. Greuter & Rech.f.

Ανθεμίς η άκαμπτη υποείδος γλωσσανθής

Συν.Ανθεμίς η μικροσκοπική υποείδος γλωσσανθής

Compositae/Asteraceae





 Μικρή μαργαριτούλα που αναπτύσσεται σε βραχώδεις τοποθεσίες κοντά στη θάλασσα σχηματίζοντας πυκνό χαλί. Ανθίζει από Μάρτιο έως Ιούνιο.



Η κατανομή του στο Νότιο Αιγαίο, φαίνεται να είναι περιορισμένη, υπάρχουν καταγραφές εκτός από τα Κύθηρα και στην Αμοργό, την Κίμωλο (Κουγιουμτζής Κ. 2013) και την Κάρπαθο (Γεωργίου Ο. 1997). Ενδέχεται να είναι σπάνιο ή και απειλούμενο αλλά δεν περιλαμβάνεται στους καταλόγους απειλουμένων ειδών.




Το όνομα του γένους προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη ανθεμίς = άνθος και χρησιμοποιείται από τον Διοσκουρίδη για το χαμομήλι (3.114). Το χαρακτηριστικό επίθετο rigida από το λατινικό επίθετο rigidus-a-um= άκαμπτος. Το χαρακτηριστικό επίθετο pusilla από το λατινικό pusillus-a-um= μικρος. Το επίθετο που χαρακτηρίζει το υποείδος liguliflora, από τα ligulate=γλωσσοειδής και flora= άνθος


Σάββατο, 9 Απριλίου 2016

Ανοιξιάτικοι βολβοί : "Πικρό στο στόμα,... γλυκό στο σώμα!"

Leopoldia comosa (L.) Parl.

Λεοπόλδια η δασύτριχη


Syn. Muscari comosum (L.) Mill.
        Hyacinthus comosus (L.) Mill.


Asparagaceae



Πολυετές βολβώδες φυτό, αυτοφυές στη Μεσόγειο και την Ευρώπη με εξάπλωση έως το Ιράν ανατολικά και σαν επιγενές στη Βόρεια Αμερική και Αυστραλία.



Αρχικά το είδος ταξινομήθηκε στο γένος Μuscari εξ ου και το συνώνυμο το οποίο ακόμα και σήμερα χρησιμοποιείται ευρέως. Το γένος Leopoldia, το οποίο από πολλούς θεωρείται ακόμα σαν υπογένος του muscari περιλαμβάνει 12 είδη φυτών, που είναι αρκετά ψηλότερα από αυτά του γένους muscari ενώ τα άθνη είναι πιο αραιά κατανεμημένα στην ταξιανθία. 


Στην κορυφή της ταξιανθίας, το χαρακτηριστικό λοφίο σε έντονο μπλε μωβ χρώμα αποτελείται από στείρα άνθη ενώ χαμηλότερα τα γόνιμα άνθη είναι καφετιά με ωχροκίτρινο στόμιο. Ο βολβός είναι κοκκινωπός και έχει όριο ζωής πέντε με δέκα χρόνια κατά συνέπεια υπερσυλλογή μπορεί να οδηγήσει σε μείωση των πληθυσμών του φυτού αφού τους στερείται η δυνατότητα να ανανεωθούν μέσω επικονίασης. (βλ παρακάτω περίπτωση στην Κρήτη)



Οι βολβοί της leopoldia είναι βρώσιμοι και από πολλούς λαούς της Μεσογείου θεωρούνται εξαιρετική λιχουδιά. Στην Απουλία της Νότιας Ιταλίας τους τηγανίζουν με αυγά και φτιάχνουν μια πικρούτσικη ομελέτα.
Στην Κρήτη οι βολβοί λέγονται ασκορδουλάκοι. Τρώγονται βραστοί ή τουρσί σαν μεζές ή συνοδευτικά σε πιάτα κρεατικών. Τα τελευταία χρόνια οι ντόπιοι παραπονούνται ότι λόγω υπερσυλλογής οι πληθυσμοί της leopoldia ελαττώνονται επικίνδυνα και υπάρχει ανάγκη προστασίας του φυτού. (Απόφαση Δήμου Φαιστού 16/2/2016)
Στα Κύθηρα τα λέμε καλογέρια, συλλέγονται την άνοιξη και αποτελούν ένα από τα αγαπημένα πιάτα της Καθαράς Δευτέρας. Χαράζονται σταυρωτά και βράζονται δύο τρία νερά να ξεπικρίσουν. Στη συνέχεια είτε σερβίρονται φρεσκοβρασμένοι με λαδόξυδο και σκορδαλιά, είτε συντηρούνται σαν τουρσί.
Στη νότια Ιταλία τους κάνουν ψητούς στα κάρβουνα με πολύ λάδι, αλάτι και πιπέρι. Μια παρόμοια συνταγή μου έδωσε ο φυσιολάτρης τσιριγώτης Παύλος Σοφίος. Τα πλένει καλά και αφαιρεί μόνο τα εξωτερικά φλούδια, τα ραντίζει με λάδι, αλάτι και πιπέρι τα τυλίγει σε λαδόκολλα και μετά σε αλουμινόχαρτο και τα ψήνει είτε στα κάρβουνα είτε στο φούρνο. Με τον τρόπο αυτόν γίνονται πολύ μαλακά χωρίς να χάνουν τα εξωτερικά στρώματα όπως γίνεται με το υπερβολικό βράσιμο.

Οι βολβοί ήταν δημοφιλές φαγητό ήδη από την αρχαιότητα. Ο στωικός φιλόσοφος Χρύσιππος στην πραγματεία του “Περί Καλού” καταγράφει ένα αρχαίο ρητό όπου ο χυλός από βολβούς και φακές θεωρείται αμβροσία στης παγωνιάς το κρύο ( Αθήναιος, Δ47).




Ο Διοσκουρίδης θεωρεί τους πικρούς βολβούς εξαιρετικούς για την διευκόλυνση της πέψης, με παυσίπονη δράση σε αρθριτικά και ρευματισμούς κ.α

...βολβὸς ἐδώδιμος εὐστόμαχος ὁ πυρρός, ἀπὸ Λιβύης κομιζόμενος, ὁ δὲ πικρὸς καὶ σκιλλώδης εὐστομαχώτερος, πεπτικός. πάντες δὲ δριμεῖς καὶ θερμαντικοί, συνουσίαν παρορμῶντες, τραχύνοντες γλῶσσαν καὶ παρίσθμια, πολύτροφοι καὶ σαρκοποιητικοί, ἐμπνευματοῦντες· ποιοῦσι δὲ καταπλασσόμενοι πρὸς στρέμματα καὶ θλάσματα καὶ σκόλοπας καὶ πρὸς τὰς τῶν ἄρθρων ὀδύνας καὶ ποδάγρας σὺν μέλιτι καὶ καθ᾽ ἑαυτούς, καὶ τὰ ἐπὶ τῶν ὑδρωπικῶν οἰδήματα καὶ κυνόδηκτα ὁμοίως σὺν μέλιτι·ἐπέχουσι δὲ καὶ ἱδρῶτας....” ΜΜ2.170
Το όνομα του γένους δόθηκε από τον Ιταλό βοτανολόγο Filippo Parlatore (1816-1877) προς τιμήν του Λεοπόλδου του ΙΙ, Μεγάλου Δούκα της Τοσκάνης (1797-1870). Επειδή το όνομα του γένους είναι ήδη ένα βαρύ φορτίο για το λεπτεπίλεπτο αυτό φυτό προτίμησα το δασύτριχη σαν χαρακτηριστικό επίθετο από το εύκομος που είναι μεν σωστό αλλά προσθέτει επιπλέον βάρος στο όνομα. 
Το χαρακτηριστικό επίθετο από το λατινικό comosus-a-um=  ο έχων πλούσια κόμη, δασύτριχος ( αναφέρεται στον Πλίνιο, πυκνόφυλλος)
Θεωρούνται εξαιρετικό τονωτικό, διουρητικό και όπως όλα τα πικρά ενισχυτικό της πέψης και της όρεξης.

Το συνώνυμο muscari προέρχεται από την ελληνική λέξη μόσχος, (musk) μια ουσία με διαπεραστική οσμή,που εκκρίνεται από τους αδένες ζώων όπως του αρσενικού ελαφιού της Σιβηρίας ή φυτικών ειδών όπως του abelmoschus moschatus